Cọp trong văn học

Xếp hàng thứ ba trong mười haichi, cọp (Dần) là một hình tượng đa nghĩa, phức tạp trong tâm linh người Việt:vừa là ác thú, vừa là thần hộ mệnh.

Từ thờ thần Hổ

Cọp - ác thú được người kinh sợđến độ lập đền thờ, hy sinh nhân mạng để tế lễ mỗi cuối năm, như tục thờ thần Hổở làng Ngọc Cục (huyện Đường An, tỉnh Hải Dương) mà Phạm Đình Hổ (1768 - 1839)đã kể lại kỹ càng trong Vũ Trung tùy bút. Đến năm 1800, tục này mới chấm dứt.Mặt khác, cọp lại là phúc thần được vẽ tranh thờ để trừ tà yểm quái. Tranh Hổcòn được bày ở nhiều đền chùa, nhất là đền thờ Thánh Mẫu, như tranh Bạch Hổ Thầntượng đặt ở đền Quan Thánh, Hà Nội. Ngày nay, tại miền Bắc Việt Nam, nhiều nhàcòn sùng tín tranh Hổ.

Tranh dân gian Hắc Hổ

Ở nước ta, tùy địa phương, tùysinh hoạt, quan hệ giữa người và cọp không đồng nhất. Tuy rằng ở đâu cũng sợcọp, kiêng dè gọi bằng ông cọp, ông ba mươi, ông thầy, ông kễnh, ông cả...,nhưng dường như người dân đồng bằng sông Cửu Long ít kinh sợ cọp hơn có lẽ vìlịch sử mở cõi.

Cọp cùng với beo, sư tử, mèo...đều thuộc họ mèo (felin); giống cọp châu Á sống từ Ấn Độ sang Indonesia, ViệtNam, Trung Quốc. Cọp sống lẩn khuất trong rừng rậm, có thể bơi qua sông, sốngbằng săn mồi: hươu nai, chồn cáo và nhất là heo rừng. Cọp săn mồi về đêm. Nhưvậy cọp còn giúp con người trong việc loại bớt những thú rừng phá hoại mùa mànghay chăn nuôi. Khi cạn kiệt nguồn thịt rừng hay khi về già, không còn đủ nhanhnhẹn để vồ mồi, cọp mới lân la về các làng mạc. Con người không phải là nguồnlương thực ưu tiêncủa cọp: nhiều câu chuyện đã kể về việc gặp cọp giữa đường vàđược... làm lơ.

Đến cọp trong Lục Vân Tiên

Cọp cứu người trong truyện Lục Vân Tiên - Ảnh: Tư liệu

Trong truyện Lục Vân Tiên, cọpxuất hiện ba lần: một lần cởi trói cho tiểu đồng và đưa ra đường cái; một lầnđưa Vân Tiên ra khỏi hang Thương Tòng, nơi Vân Tiên bị gia đình Thể Loan hãmhại; lần cuối, cọp bắt hai mẹ con Thể Loan bỏ lại trong hang Thương Tòng để “trảbáo”, nhưng không... ăn thịt. Về cơ bản, cọp vẫn là ác thú ăn thịt người. Vìvậy, trong truyện, Trịnh Hâm mới bắt tiểu đồng trói vào gốc cây: Trước chohùm cọp ăn mày/Hại Tiên phải dụng mưu này mới xong/Vân Tiên ngồi những đợitrông/Trịnh Hâm về nói tiểu đồng cọp ăn. (câu 875 - 878).

Trong truyện, Nguyễn Đình Chiểu(1822 - 1888) đã trình bày cọp dưới hai diện mạo: khuôn mặt tự nhiên là ác thú,nhưng lại không xuất hiện; khuôn mặt xuất hiện, cứu tinh, lại là một nhân vật hưcấu có suy tính khi hành động: Sơn quân ghé lại một bên/Cắn dây mở trói cõnglên ra đàng.

Nhưng đây chỉ là một mặt trongtâm linh người Việt, khi đã chế ngự được thiên nhiên và ác thú. Những truyện dângian kể trên có lẽ đã thành hình khá muộn, đồng thời với Lục Vân Tiên, khi ngườiđã bớt sợ cọp và ý thức vai trò của cọp trong việc bảo vệ mùa màng và gia súc.

Những câu chuyện vượt thờigian

Đọc Sơn Nam (1926 - 2008), chúngta thấy người dân Nam Bộ không những không sợ, mà có khi còn tỏ ra thân thiện.Ông trích dẫn trong Gia Định thành Nhất Thống Chí của Trịnh Hoài Đức: “Hồi thế kỷ XVIII, trẻ con, đàn bà cầm liềm cắt cỏ, cầm đòn xóc, cũng chống cựvà đuổi được cọp. Thái độ của người dân đối với cọp cũng lạ: vừa kính nể, coinhư vị thần nhưng cũng coi thường, nếu cần thì rủ nhau đi săn bắt, giết khôngnương tay”.

Phạm Đình Hổ trong Vũ Trung tùybút qua tục giết người tế thần Hổ, còn nhắc đến thần Xương Cuồng có ghi vào sửsách như Mộc Tinh trong Lĩnh Nam Chích Quái. Tục tế thần Hổ này có từ thời xaxưa trước Tây lịch (trước Công nguyên), khi quân nhà Tần của Nhâm Ngao và TriệuĐà mới lấn chiếm và đô hộ đất Văn Lang. Nhưng đây là một đề tài gai góc, đòi hỏinghiên cứu chính xác. Chúng tôi sẽ đề cập trong một dịp khác.

Cho dù phong tục hy sinh nhânmạng để tế thần Hổ có là một ví dụ đơn lẻ, thì nỗi sợ cọp, kinh hãi hùm thiêngvẫn là một tâm trạng có thật, kèm theo tư tưởng mê tín, mà ngày xưa Tchya (ĐáiĐức Tuấn, 1908 - 1969) đã phản ánh trong tiểu thuyết Thần Hổ, 1937 vàAi hát giữa rừng khuya, 1942 mà Vũ Ngọc Phan (1902 - 1987) đã giớithiệu cặn kẽ. Ngoài ra, trong truyện Đường Rừng, 1940, Lan Khai (1906 -1945) kể chuyện Người hóa hổ, người và súc vật có thể hóa kiếp cho nhau. Trongtuồng hát bội Hổ Thành Nhân, thế kỷ XIX cũng có chuyện hổ sinh ra người, nênnhân vật có tên như vậy.

Từ thời tiền thế chiến đến nay,bao nhiêu nước chảy qua cầu. Xã hội đổi thay, môi trường đổi thay. Cảnh núi rừngma thiêng nước độc giảm đi nhiều. Cọp không còn là ác thú hăm dọa loài người vàthần Hổ không còn là ám ảnh. Nhưng trong tâm lý, con người vẫn giữ một hình ảnhkỳ bí nào đó về chúa sơn lâm, về bộ lông tráng lệ, oai phong lẫm liệt, và hànhtung bí ẩn. Vẫn còn một không khí hoang đường nào đó qua Trái tim hổtrong nhóm mười truyện Như những ngọn gió Hua Tát của Nguyễn Huy Thiệp,đăng trên Báo Văn Nghệ năm 1987, xuất bản thành sách vào 1988 và được tái bảnnhiều lần.

Cọp trong truyện Đường Rừng - Tranh: Vink

Hua Tát là một bản Mường nhỏ,miệt Lai Châu, có con hổ kỳ dị“người ta đồn có trái tim khác thường, chỉ nhỏbằng hòn sỏi và trong suốt, là bùa hộ mệnh cùng là vị thuốc thần”. Dân bảnnhiều người săn hổ, mong lấy trái tim làm thuốc chữa cho một cô gái trẻ đẹp, bịliệt đôi chân. Trong những người đi săn hổ, có chàng trai tên Khó, nghèo, xấuxí, dị dạng, cô độc: “Việc săn hổ kéo dài gần hết mùa đông. Nhưng như có phéplạ, con hổ tinh khôn biết tránh những nơi người ta phục nó. Những người đi sănbị nó săn lại. Hơn mười người chết vì con hổ dữ. Tiếng khóc than, lẫn với tiếnggió hú dài âm âm trong bản. Người ta nản chí dần, số người đi săn rụng nhanh nhưbứa chín cây, cuối cùng chỉ còn một người. Người ấy là Khó. Khó là trai bản HuaTát. Chàng mồ côi cha mẹ, sống như con don, con dim. Con don, con dim sống thuithủi, đi con đường riêng, ăn uống thế nào không ai biết được. Người bản Hua Tátkhông biết Khó đi con đường nào tìm vết hổ. Đường của con don, con dim, hổ cũngkhông biết. Con hổ thấy sự nguy hiểm. Nó thay đổi chỗ ở, thay đổi đường đi. Khóvà con hổ săn nhau từng giờ...”. Cuối cùng người và hổ cùng chết, trái timhổ bị kẻ gian đánh cắp.

Đây là sáng tác mới, nhưng theodạng truyện cổ, bắt đầu bằng: “Ngày ấy, ở Hua Tát có một cô gái...”. Đãđành là chuyện hư cấu, nhưng mang hơi hướng truyền thuyết dân gian. Và nghệthuật kể chuyện, viết truyện của Nguyễn Huy Thiệp đã đạt tới đỉnh cao.

Nhân ngày Tết Canh Dần, chúng tôinhắc đến một ít kỷ niệm văn học liên hệ đến cọp. Vấn đề sau là trong tâm lýngười dân miền Bắc và miền Nam, cách tiếp cận với con cọp, hay thần Hổ, có phầnkhác nhau. Phía Bắc, từ đồng bằng lên mạn ngược, có nơi sùng bái hùm thiêng, thờphụng đến mê tín. Người dân miền Nam cũng sợ cọp, nhưng chỉ là nỗi sợ hãi cụthể, vật chất mà không sùng tín. Tương truyền ngày trước, các chúa Nguyễn ở ĐàngTrong đã tổ chức những trận đấu voi - cọp. Voi được xem như thú vật tuân phục vàhữu ích, trái với cọp hung tợn và phá hoại. Do đó, trận đấu thiên vị và bấtcông, vì cọp bị nhổ nanh, tước vuốt, khớp mõm, và voi bao giờ cũng thắng. Khoảngnăm 1750, Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát cùng triều đình đi trên 12 thuyền lớn, xemtrận ác chiến trên bãi đất Cồn, 40 con voi tận sát 18 con cọp. Tập tục này tiếpdiễn đến các đời sau, Minh Mạng xây đấu trường Hổ Quyền năm 1830 dưới chân đồiLong Thọ. Mãi đến năm 1904 đời Thành Thái, tục lệ này mới chấm dứt.

Vua chúa không tạo nên được tâmlý quần chúng, nhưng gây ảnh hưởng và điều kiện hóa đời sống tinh thần ngườidân. Ngày nay, nghe đâu ở Việt Nam chỉ còn hơn nghìn con cọp. Cọp là loài thúđang và đáng được bảo vệ.

Cọp là tài sản thiên nhiên, uydũng, hùng tráng.

Diễm lệ và kỳ ảo, cọp là vẻ đẹpcủa một trần thế đang phôi pha... 

Theo Đặng Tiến (Paris)