Cọp và tục săn cọp

Người Việt ngày xưa, từ đồng bằnglên mạn ngược, không lấy việc săn bắn làm thú vui. Săn bắt thú hoang là để tăngcường lương thực, bảo vệ mùa màng và gia súc, chứ không lấy đó làm tiêu khiểnnhư ở Âu Tây có truyền thống săn bắn, còn phổ biến ngày nay.

Khác với những điển cố TrungQuốc, vua chúa Đại Việt không có tập tục và nghi thức săn bắn như các triều đìnhphương Bắc. Vua Tự Đức có đi săn thì cũng chỉ đi bắn chim loanh quanh ở các vườnthượng uyển.

Từ đó, người Việt tộc, Kinh cũng như Thượng không có tục săn hổ như người ÂuTây. Sau này, từ đầu thế kỷ XX mới có tục săn hổ, là do người Pháp du nhập: mộttrong những môn đồ đầu tiên có lẽ là vua Bảo Đại khoảng 1930, và hậu duệ sẽ làNgô Đình Nhu, khoảng 1960, một tay sát thủ đã từng hạ 13 con cọp tại vùng ĐàLạt. Nói khác đi, việc săn cọp tốn kém, khó khăn và nguy hiểm, không nằm trongtầm tay của dân gian, mà chỉ là trò tiêu khiển của giới thượng lưu, quan chức,quyền thế và giàu có.

“Cọp Khánh Hòa, ma Bình Thuận”, “hùm tha sấu bắt” là nỗi hãi hùng của người Việttrên đường Nam Tiến. Sợ thì có sợ, nhưng phải đối phó. Sơn Nam (1926- 2008) đãghi lại nhiều chứng cớ về cọp ở Nam Bộ: “Hồi thế kỷ 17 và 18, Gia định thànhThống chí (của Trịnh Hoài Đức 1725-1825) ghi rằng: “trẻ con, đàn bà cầm liềm cắtcỏ, cầm đòn xóc cũng chống cự và đuổi được cọp. Thái độ của người dân đối vớicọp vừa kính nể, xem như vị thần, nhưng cũng coi thường, nếu cần thì rủ nhau đisăn bắn giết không nương tay”.

Hình tư liệu về các cuộc săn hổ

Sơn Nam mô tả tâm lý về cọp“vừa sợ vừa kính nể xem như vị thần, nhưng cũng coi thường” là đúng và tế nhị.Nơi khác, ông bổ sung: “vì còn dấu vết mê tín cổ xưa, đồng bào ta ít chịu tổchức săn cọp; khi nào gặp những con có nợ máu thì huy động cả xóm đi ví khaihoặc bẫy hầm. Nhà nước khuyến khích giết cọp nhưng hương chức hội tề chỉ làm lấylệ".

“Nhà nước” đây là chính quyền Pháp. Thậm chí, những đoàn thợ săn Tây Phương muốnđi săn hổ tại nước ta, thuê người địa phương làm hướng dẫn thì họ không nhận, dùlà người Kinh hay Thượng; người săn phải thuê hướng dẫn viên da trắng, hiệu lựchơn.

Năm 1770 hổ dữ xuất hiện tại chợ Tân Kiểng, Sài Gòn, Trịnh Hoài Đức tường thuậtchính xác: “Người ta triệt hạ nốc nhà, làm hàng rào vây quanh mấy lớp. Nhưngcọp rất dữ ác, không ai dám gần. Vây được ba ngày, có thầy sãi viễn phương hiệuHồng-Ân cùng đồ đệ Trí-Năng tình nguyện vào bắt cọp. Hồng Ân đấu với cọp hồilâu, cọp bị côn đánh đau, nhảy núp vào bụi tre. Hồng Ân đuổi nà, cọp quay lạiđấu nữa. Hồng Ân thối lui, vấp chân ngã vào mương nước, bị cọp vồ trọng thương.Đồ đệ Trí Năng tiếp viện, dùng côn đánh cọp trúng đầu cọp chết nốt”.

Tại miền Trung, người đánh hổ nổitiếng là một phụ nữ tên Trần thị Quyền, thuộc huyện Bồng Sơn, tỉnh Bình Định,được Quốc Sử Quán, đời Tự Đức ghi lại trong Đại Nam Nhất Thống Chí và phong“liệt nữ”.

Tại Miền Bắc, nơi còn nhiều dấu vết “mê tín cổ xưa” theo lời lẽ của Sơn Nam, kỳthật là có tục thờ Thần Hổ theo niềm tin nguyên thủy có từ thời Văn Lang, ngườidân vẫn chống hổ, diệt hổ để bảo vệ gia súc.

Bên cạnh sử liệu và truyền thuyết, chúng ta có tư liệu cụ thể về tương quan hổ -người tại Tây Nguyên, qua dân tộc Gia rai, vùng Đắc Lắc, theo những công trìnhnghiên cứu chính xác, sâu sắc và uyên bác của Jacques Dournes: “cọp không phảilúc nào cũng chỉ là con cọp”. Người Gia Rai thường xuyên chung đụng với cọp, cónhững quan hệ phức tạp. Nói chung thì người không săn cọp, cả hai bên đều là thợsăn, sống chung hòa bình trong thỏa ước tôn trọng lẫn nhau. Thần Hổ, yang ramungcũng là Thần Rừng Yang dlei bảo vệ người thợ săn mogap. Cũng có lúc người buộclòng phải giết hổ, thì xem như là “án mạng” theo nghĩa giới luật - hay phápluật-, được xét xử là “ngộ sát” và phải đền bù bằng “giá mạng”: sinh mạng cọpngang giá với sinh mạng người, ngang với mười lăm con trâu. Lễ đền mạng phải bốnngười chứng giám và bảo lãnh: hai chứng nhân phía người, hai chứng nhân về phíacọp, trong khi chủ tế xướng:

“Hôm qua, hôm kia, con ngườiđã giết ông. Hôm nay nó trả nợ. Việc như vậy là xong. Ông an nghỉ, đừng tức giậnchúng tôi. Chúng tôi mang lễ vật đầy đủ. Đừng sát hại chúng tôi và con cháuchúng tôi”

Rồi chủ tế ném một vòng đeo tay xuống thi hài cọp.

Tâm lý cổ sơ của người Việt, cònphản chiếu trong nếp sống hay truyền thuyết của các dân tộc ít người, giải thíchnhận xét của Sơn Nam, là người Việt không có tập quán săn cọp. Đến khi ngườiPháp thiết lập vững vàng nền đô hộ trên bán đảo Đông Dương, mới có lớp người săn– không phải thợ săn – da trắng săn giết cọp vô tội vạ. Ngoài ra nhiều hãng dulịch Pháp, thời 1930, đã bán những chuyến sa-pha-ri (safari) săn cọp cho dukhách Âu Tây, bảo đảm một vài con hổ cho “bảng thành tích”.

Thời điểm này, nhiều người cònnhắc đến những chuyến săn cọp của vua Bảo Đại thời trẻ. Tài liệu sau này, có lẽlà thuộc những chứng từ mới nhất, là hồi ký săn cọp của Huỳnh Văn Lang, Cọp cáiba con. Ông này là Giám đốc viện Hối đoái của chính quyền Sài Gòn, chủ nhiệm tạpchí Bách Khoa từ 1957, một tay săn cọp nổi tiếng. Ông kể lại chuyến săn cọp vàotrước Tết 1961, đã được báo Times of Vietnam đăng ảnh như là một tin tức quantrọng. Cuộc săn bắt đầu từ làng Pang Xim, gần thị trấn Tùng Nghĩa, cây số 270trên đường lên Đà Lạt là nơi nhiều cọp, nhất là giống cọp “hoàng gia” lớn con,có bộ lông rực rỡ. Hồi ký viết chi ly về kỹ thuật săn cọp hiện đại, và tâm trạngngười săn cọp, từ ý chí say sưa, đến niềm hoảng hốt và khoái cảm.

Theo lý thuyết, bắn cọp phải nhắmngay vào đầu, giữa trán, cọp mới chết ngay. Trúng đạn vào nơi khác cọp vẫn đủsức lê thân hình đi chỗ khác, mà người đi săn khó bề tìm ra, chưa kể là nguyhiểm.

Sáng hôm sau, ông Lang và người Thượng hướng dẫn, truy tìm con hổ bị thương, lầntheo vết máu. Cuối cùng, họ đã gặp lại con hổ: “Một con hổ khổng lồ, vàng rựcvà lông mướt đẹp tôi chưa từng thấy bao giờ, rượt theo người Thượng không xa quámột thước và lướt ngang qua mặt tôi, không qua một tầm chân đá. Cây súng Marlinsẵn trên tay tôi, nhưng biến cố xảy ra đột ngột và nhanh chóng quá, tôi khôngbắn kịp vào đầu hay vào hông nó, mà chỉ kịp bắn vào mông con vật khi cả thânhình của nó đã vượt khỏi tôi hơn một thước rồi”.

Con hổ bị bắn vào mông vẫn còn sức tuôn chạy. Sau đó tác giả thuê voi để truylùng đối tượng. Và như vậy là chấm dứt phần hấp dẫn.

Bây giờ thì săn cọp chỉ còn trong chuyện kể. Cọp ở Việt Nam đã vào sách đỏ, vàviệc săn bắt chúng bị cấm.

Theo Đặng Tiến