Trong những ngày giá lạnh củamùa đông bắt đầu đến thì món mắm cáy là thực phẩm dự trữ  không thể thiếuphòng khi bị lũ lụt hay trời mưa gió dài ngày của người dân quê tôi.

Mắm cáy được làmtừ con cáy sống ở các bãi ven sông  gần giống con cua, nhưng nhỏ hơn, chânnó có nhiều lông, vỏ ngoài màu nâu đậm, ăn loài sinh vật phù du. Cáy thườngsống trong hang, vào mùa hè ngày nắng gay gắt chúng mới ra khỏi hang tắmnắng và tìm thức ăn. Điều đặc biệt là thính giác con cáy rất nhạy nên hễ cótiếng động là thụt vào hang ngay. Có lẽ vì lẽ đó mà câu nói “nhát như cáy” cũng xuất hiện từ đó.

Dân dã mắm cáy ngày lạnh
Những con cáy kiếm ăn trên bãi sông.

Chính vì đặctính nhanh và nhạy của con cáy mà việc bắt nó không phải là dễ. Thườngthì để bắt chúng người ta đi câu là chính, dụng cụ câu cáy rất đơn giản.Cần câu làm bằng loại nứa vườn dài chừng 5m, đầu cần có thòng lọng làmbằng lông đuôi bò. Loài cáy đỏ còng rất dữ, cứ hễ có động là giơ càng đểgiao chiến, người đi câu chỉ việc lựa cho thòng lọng vào càng cáy rồigiật nhẹ là bắt cho vào giỏ đeo sau lưng. Đứng một chỗ giương cần ra bốnxung quanh có thể câu được vài chục con.

Cáy bắt được chếbiến thành mắm cũng tương đối dễ với công thức rất đơn giản, ai cũng làmđược. Nếu muốn có mắm trong thì cứ 3 bát cáy, bóc yếm, rửa thật sạch, đểnguyên con dùng một bát muối để muối cáy. Sau đó, rắc thêm một ít thính bằnggạo rang hoặc đỗ rang nghiền nhỏ, cho vào chum, bọc kín lại, chôn xuống đất.Một năm sau, đào lên, tuỳ theo lượng cáy nhiều hay ít, mà chế nước muối. Cứ3 bát nước lã đun sôi, hoà tan một bát muối để pha chế, chắt bỏ bã cáy làđược mắm cáy trong. Còn chế biến mắm cáy đục, thì cũng công thức trên, nhưngđem cáy giã nhỏ với muối, cho vào chum, bọc kín lại, để vào nơi kín gió, saumột tháng rưỡi, chế thêm nước muối là có mắm cáy đục để dùng.

Dân dã mắm cáy ngày lạnh
Dân dã món mắm cáy chấm với rau luộc.

Ngoài nhữngnguyên liệu trên, có thể dùng vỏ quýt, vài lát dứa chín để chế biến nướcmắm, nhằm tăng hương vị cho mắm cáy. Nhưng nếu dùng bất cứ một thứ hoáchất nào, kể cả bột ngọt, bột nêm đưa vào khi bắt đầu công việc chế biếnnước mắm cáy, đều làm hỏng mắm.

Mắm cáy ănthường ăn với cơm nóng chấm rau muống, rau lang luộc trong những ngày mưagió thôi cũng đủ thấm thía. Bát mắm cáy pha cùng với tỏi, ớt tươi và vắtthêm vài giọt chanh thì không thứ cao lương mĩ vị nào sánh bằng. Ăn xong rồicái vị mặn mòi hăng nồng hoà cùng với cái chua dịu mà thơm của chanh ,cái têtê đầu lưỡi của tỏi và ớt sẽ làm ta không thể quên được

Mắm cáy dù đượcchế biến bằng phương pháp thủ công truyền thống với nguyên liệu chủ yếu làcon cáy vùng nước lợ, muối và nước sạch nhưng ngon thì không có chỗ nào chêđược.

Theo Hoàng Anh
Lao động