Có người vínghệ thuật như một tấm huy chương hai mặt. Mặt trước láng lẩy những vinh quanh,còn mặt sau sần sùi sự gian khổ. Ở hội diễn sân khấu kịch nói chuyên nghiệp toànquốc 2009, được tổ chức tại TP. HCM vào cuối tháng 9 năm qua, sự thành công củacác sân khấu xã hội hoá TP đã hàm chứa rõ nét sự đối nghịch này. Đằng sau nhữngvở diễn hoành tráng mang đậm sức sáng tạo là bao lo toan đong đếm của những cáiđầu chuyên đi chợ nghệ thuật của các ông bà bầu. 

Đạo diễn HuỳnhAnh Tuấn, giám đốc Công ty Sân khấu nghệ thuật Thái Dương, khi bỏ nghề dạy họclàm sân khấu chuyên nghiệp đã xác định: làm nghệ thuật chân chính, không nhằmkinh doanh. Cũng vì nhìn thấy ở người phó phụ trách chuyên môn của mình - nghệsĩ Thành Lộc - một người làm nghề chân chính nên có đến 98% ý tưởng của ThànhLộc đưa ra được anh đồng ý. Huỳnh Anh Tuấn ủng hộ kế hoạch dựng vở Ngàn nămtình sử của Thành Lộc ngay từ đầu vì "ý tưởng mới, ý đồ nghệ thuật cao".

Đi chợ nghệ thuật
Một cảnh trong vở Ngàn năm tình sử

Đã xácđịnh đây là vở "chơi cho sướng", tiền bỏ ra đầu tư coi như "xí cô hồn",sẵn sàng chấp nhận "một đi không trở lại" nên ông bầu cứ thế cắm đầu lochạy theo ý đồ đạo diễn. Đến hồi ngồi tính lại, bỗng giật mình vì vở đãngốn sơ sơ mất trên 400 triệu đồng, chưa kể thêm 150 triệu đồng chi phíin sách ảnh tặng khán giả, 40 triệu đồng thu CD nhạc của vở mà chưa chắcđã bán được. Anh thú thật, ý đồ dựng Ngàn năm tình sử của ThànhLộc lớn lắm nhưng công ty không có điều kiện làm, những gì hiện ra nhưđã thấy chỉ đạt khoảng 80%. Nhưng với đà diễn luôn cháy vé như vừa qua,nhiều khả năng đến trước Tết âm lịch 2010, Ngàn năm tình sử sẽhoàn vốn và bắt đầu có lãi. 

Xác địnhlàm nghệ thuật chân chính, không nhằm mục đích thương mại, nhưng bài toán lấythu bù chi luôn khiến ông bầu Tuấn không đêm nào ngủ yên. Cứ đầu năm, mở mắt ralà phải lo đủ 2 tỷ đồng để trả tiền thuê mặt bằng cho các sân khấu trực thuộccông ty Thái Dương của anh. Tiếng là ông bầu nắm trong tay quyền thu chi và phảitiên liệu để đầu tư, nhưng vì trọng nghệ thuật nên anh thường chiều theo đạodiễn. Vì thế không tránh khỏi những phép tính...sai, bỏ ra hàng trăm triệu chomột vở nhưng mới 20 suất, khán giả đi đâu mất tiêu. Anh nói, chỉ làm hài kịchmới lãi, dựng bi kịch không bị lỗ đã là mừng. Vậy mà, suốt bao nhiêu năm qua,nhờ biết cách tính lấy cái này đắp cái kia, Huỳnh Anh Tuấn đã tích luỹ được đủđể vừa nuôi "quân" một cách tươm tất, vừa có tiền lâu dài chơi một cú nghệ thuậtcho sướng mà không tính lời lỗ như kiểu Ngàn năm tình sử hay Bí mậtvườn Lệ Chi. 

Khác với HuỳnhAnh Tuấn, luôn sẵn sàng chơi đẹp cho mục đích làm nghề, nghệ sĩ Hồng Vân - bàchủ của Công ty cổ phần Sân khấu Điện ảnh Vân Tuấn - là người tính toán rất chặtchẽ. Chị luôn có đầy đủ lý lẽ để thuyết phục, không bao giờ bị rơi vào tìnhhuống phải chạy theo ý đồ "mênh mông" của đạo diễn. Chị nói, cho ra vở nào cũngphải tính kỹ, không thể buông trôi chuyện lời lỗ, làm sao để trễ nhất đến suấtthứ 10 là lấy lại vốn. Mức đầu tư ở sân khấu Hồng Vân không cao, tốn kém nhấtcho trang phục là loại kịch dân gian hoặc kịch Bắc thời cũ, còn những vở khácthường do diễn viên tự sắm.

Chỉ khi dựng vởNỏ Thần, người ta mới thấy chị chơi sang, đầu tư hơn 300 triệu, bao gồm cả việcin album ảnh để tặng khán giả. Nhưng không phải bà bầu Hồng Vân nhắm mắt đưachân theo đạo diễn Đỗ Đức Thịnh. Chị đã áng chừng số tiền cần đầu tư cho Nỏthần sau khi tận mắt nhìn thấy quy mô Ngàn năm tình sử của IDECAF.Thế nhưng trong quá trình thực hiện, giá thành bị đội lên  do một vài ý đồ banđầu của đạo diễn bất khả thi, phải làm lại, hoặc thấy cảnh trí, phục trang "bèo"quá so với vở của sân khấu bạn, bà bầu đành phải chi thêm. Vở Nỏ thần sauđó được trao giải vở xuất sắc trong Hội diễn toàn quốc. Không biết bao giờ mớilấy lại tiền đầu tư, nhưng với tiêu chí "thà một phút huy hoàng..." vở cũngkhông hoài phí một lần chơi "xả láng".

Đi chợ nghệ thuật
Vở Nỏ thần sau đó được trao giải vở xuất sắc trong Hội diễn toàn quốc.

Với đạo diễn MinhNguyệt, vở Cánh đồng bất tận quả là chuyện làm chơi ăn thiệt. Kịch bản tựviết, chị bỏ ra 150 triệu đồng dàn dựng với mục điíc "chơi một cú cho đã". Kiểuchơi của chị cũng khá cầu kỳ, bỏ ra cả chục triệu đồng bưng luôn hai chiếc xuồngvới đầy đủ cây trái miệt vườn, cộng với một ổ vịt sống đặt ở tiền sảnh nhà hát,nhằm dẫn dắt cảm xúc cho khán giả ngay từ bên ngoài khán phòng. Có lẽ do đồngcảm với thú chơi tao nhã của chị nên đến nay, xuất diễn nào của Cánh đồng bấttận cũng đầy ắp khán giả, đem về cho chị cả vốn lẫn lời một cách đầy bấtngờ. Thì ra, khi làm nghệ thuật nghiêm túc, tính trước lợi nhuận tinh thần thìlợi nhuận vất chất cũng sẽ tháp tùng theo sau. 

Nhưng có lẽ khôngai "đi chợ nghệ thuật" kỹ như ba bà bầu trẻ Mỹ Uyên, Tuyết Thu và Cát Phượng ởSân khấu 5B. Khởi đầu là Mỹ Uyên, vốn tốt nghiệp diễn viên kịch nhưng ngồi chờhoài không thấy ai mời đóng. Cô bèn rủ Công Ninh bỏ vốn dựng lại vở Cõi tìnhđể thử thời vận. Vở vỏn vẹn có ba diễn viên nên chi phí không cao, nếu thấtbại, số tiền mất cũng không bao nhiêu. Chẳng ngờ, suất nào cũng hết vé, càngdiễn càng lời. Phấn khởi, Mỹ Uyên cùng Công Ninh đầu tư vở thứ hai, tiếp tụclời. Đến nay, Mỹ Uyên đã trở thành "nhà sản xuất" của gần 10 vở kịch, vừa đượctự do chọn vai, vừa thu về lợi nhuận một cách đường hoàng bằng nghề. 

Từ MỹUyên, hai diễn viên trẻ Tuyết Thu và Cát Tường cũng nối bước, sẵn sàngbỏ tiền túi dựng vở để cùng được diễn. Một cách kinh doanh xem ra lợi cảđôi đường. Cả ba bà bầu trẻ này đều tính toán rất giỏi, đầu tư cho mộtvở không quá nhiều, chọn những kịch bản gọn gàng, ít diễn viên, ít bốicảnh, ít trang phục nên hầu hết đều tiên liệu được đúng thời gian hoànvốn. Chỉ có Ngọc Trinh, bà bầu trẻ nhất mới ra nghề xem ra là "kháchsộp". Náo nức bỏ cả trăm triệu dựng vở Kẻ nói dối đa tìnhchỉ với mục đích gây ấn tượng tốt cho khán giả. 

Rõ ràng, "đi chợnghệ thuật" mỗi người mỗi kiểu. Có người xài sang như Ngọc Trinh mua không cầntính, cốt để thoả mãn thú vui shopping. Có người gặp hên như Minh Nguyệt, làmchơi ăn thiệt, nhưng hầu hết những "bầu" sống chết với nghề khi đi chợ đều phảitính toán rất chi li. Một vở diễn sân khấu là một sản phẩm tinh thần, nhưng sựtồn tại của nó lại lệ thuộc vào điều kiện vật chất. Vì vậy, dẫu không muốn coiđó là một mặt hàng kinh doanh, thì vì sự sống còn của sân khấu, những ông bà bầubuộc phải trở thành nhà quản lý giỏi, biết đi chợ thế nào để vừa có lời về nghệthuật, vừa không bị lỗ về tiền bạc đầu tư. 

Theo Đi chợ nghệ thuật