Hướng biển

Với 3.260km bờ biển trải dọctheo chiều dài đất nước và hơn 2.800 hòn đảo, bãi đá ngầm cùng với 20 triệu dâncư có cuộc sống gắn liền với biển, Việt Nam thật sự là một quốc gia biển.

Ông Võ Văn Phước, hậu duệ đời thứ16 và là trưởng tộc họ Võ hiện nay ở Lý Sơn, kể rất nhiều câu chuyện khó quên vềbao thế hệ ông cha can trường từng cưỡi trên đầu sóng ngọn gió Hoàng Sa. Cứtháng hai âm lịch đầu năm, sau lễ khao lề thế lính nguyện cầu bình an và lậphình nhân thế mạng, hải đội Hoàng Sa lại thẳng tiến ra biển Đông. Họ mang theolương thực, nước uống, củi lửa đủ dùng trong sáu tháng trên những chiếc thuyềnbuồm nhỏ, đặc biệt không quên mang theo nẹp tre, dây mây để bó thi thể nhữngngười hi sinh. Khoảng tháng tám, họ trở về đất liền, trình báo triều đình nhữngsản vật thu lượm được, bản đồ đã vẽ rồi lại chuẩn bị tiếp tục cho những chuyếnđi sau. "Lớp hậu duệ họ Võ chúng tôi hiện chưa thể thống kê chính xác có baonhiêu cha ông đã ra đi vì đất nước. Nhưng có một điều mà chúng tôi biết chắcchắn là bản danh sách các hùng binh của biển ấy dài lắm" - lão ngư dân Võ VănPhước bùi ngùi nhớ lại những lễ cúng mà cha ông ngày xưa đã xướng tên dài dằngdặc những tổ tiên gửi thân nơi biển cả.

Ông Phước giờ đã 71 tuổi cũng chỉvừa chịu rời biển. Các cụ cao niên Võ Văn Hổ, Võ Noa dù đã quá tuổi 90 vẫn xúcđộng nhớ từng chi tiết các hòn đảo Hoàng Sa mà họ từng nối bước cha ông in dấuchân mình.

Ảnh minh họa

Cụ Võ Noa bồi hồi kể: "Nương theosức gió và dòng hải lưu, nhiều chuyến đi của chúng tôi kéo dài hơn cả tháng vàqua rất nhiều hòn đảo. Đi mãi rồi thân quen như lòng bàn tay, chúng tôi đã gọinhững tên đảo như đảo Cát Vàng, đảo Chim, đảo Ông Già...cho dễ nhớ!". Lòng quảcảm và khả năng đi biển tài giỏi của họ thật khó kể hết khi đến thế kỉ 20, họvẫn đi biển bằng buồm và sức chèo trên những chiếc thuyền câu được làm bằng gỗ,thậm chí nan tre nhỏ xíu. Nhưng quần đảo Hoàng Sa khi ấy cũng thân thiện vànhiều tôm cá, chim chóc để ban tặng cho ngư dân nước Việt.

Cụ Noa, cụ Hồ giờ đã xa biểntrong tuổi xế chiều, nhưng lớp con cháu ngư dân đời thứ 16, 17 của dòng họ Võvẫn đang tiếp tục giong thuyền ra Hoàng Sa. Trong lòng can trường của họ còn cócả hồn phách bất khuất của bao lớp cha ông, để tiếp tục trang hùng sử chủ quyềncủa Tổ quốc.

Tháng 10-2010, tôi sang Okinawa(Nhật Bản) dự hội thảo "Nghiên cứu so sánh về tàu thuyền trong thời cận đại ởLưu Cầu, Việt Nam và Triều Tiên" do Viện Nghiên cứu về tương tác văn hóa (Đạihọc Kansai) phối hợp với Đại học Ryukyu tổ chức.

Nghiên cứu của các học giả NhậtBản và Hàn Quốc trình bày tại hội thảo cho thấy các quốc gia này đã có nhữngchính sách nhất quán trong chiến lược khai thác biển và xây dựng nền văn hóabiển trong suốt diễn trình lịch sử của họ. Các chính sách này góp phần tạo nêntâm lý hướng biển, kích thích hoạt động khai thác biển và nuôi dưỡng lòng tự hàovề thành tựu chinh phục biển cho các thế hệ người dân Nhật Bản và Hàn Quốc.

Bảo tàng văn hóa biển

Tôi rất thích một chi tiết trongtham luận của tiến sĩ Lee Chul Han thuộc Viện Nghiên cứu quốc gia về văn hóa hảidương ở Mokpo (Hàn Quốc), nói về một loạt thuyền cổ của Triều Tiên, gọi làgeobukseon (thuyền rùa). Đây là loại thuyền chiến bọc sắt đầu tiên của châu Á dođô đốc Yi Sun Sin của Triều Tiên phát minh, được sử dụng trong những cuộc hảichiến chống lại thủy quân Nhật Bản các năm 1592-1598. Người Triều Tiên rất tựhào về geobukseon nên ngay từ buổi đầu lập quốc, Chính phủ Hàn Quốc đã in hìnhcủa loại thuyền rùa này lên tờ giấy bạc 10 won. Ông Chung Ju Yung, người sánglập Tập đoàn Huyndai, đã sử dụng hình ảnh chiếc thuyền geobukseon in trên giấybạc này như một "bảo chứng quốc gia" để vay 80 triệu đôla của Ngân hàng Barclays(Anh) nhằm phát triển công nghiệp đóng tàu của Huyndai và biến Huyndai thành mộtthương hiệu toàn cầu trong lĩnh vực này.

Người Nhật Bản cũng có nhữngchính sách khôn ngoan trong việc bảo tồn và phát huy nên văn hóa biển ở Okinawa.Trong lịch sử, người Ryukyu coi hải thương và khai thác biển là những nghề chínhđể mưu sinh. Biển ảnh hưởng toàn diện lên đời sống kinh tế, xã hội và văn hóacủa vương quốc Ryukyu. Nền văn hóa biển ấy được người Ryukyu bảo tồn và tiếp nốiqua nhiều thế hệ; được tái hiện một cách sống động, thông qua các hiện vật, tưliệu thành văn, phim ảnh và những tổ hợp kiến trúc phục dựng trong các bảo tàngvề văn hóa biển ở Okinawa.

Khi đưa chúng tôi đi thăm Bảotàng Okinawa, hướng dẫn viên của bảo tàng đã mở đầu bài thuyết minh bằng nhữngcâu rất ấn tượng: "Một quốc gia biển phải có những bảo tàng về văn hóa biển. Bảotàng Okinawa là một bảo tàng như thế. Chúng tôi rất tự hào về nền văn hóa biểncủa vương quốc Ryukyu. Nền văn hóa ấy đang được trưng bày và bảo tồn hiệu quảtrong bảo tàng này". Nhưng Bảo tàng Okinawa không phải là nơi duy nhất bảo lưunền văn hóa biển của người Ryukyu. Ở Okinawa còn có Bảo tàng Hải dương học vàBảo tàng Tàu thuyền, là những nơi trưng bày tất cả những gì liên qua đến biển.Đó cũng là những nơi "trình diễn" và tái hiện cách thức người Ryukyu sống chungvới biển trong suốt hàng trăm năm qua.

Ông Tetsuya Yasuda, một kiến trúcsư người Ryukyu, nói với tôi: "Người Ryukyu tự hào về truyền thống văn hóa biểncủa mình. Nền văn hóa ấy thể hiện trong đời sống, trong kiến trúc, trong ngônngữ cũng như trong các món ăn. Nền văn hóa ấy được lưu giữ và phát huy giá trịtrong các bảo tàng, được thể hiện thông qua hoạt động gìn giữ và bảo tồn nhữngdi tích, di sản có liên quan đến biển, đến nghề đi biển và nên văn hóa biển đanghiện hữu ở Okinawa".

Sống chung với biển

Từ bao đời nay, biển đã đóng vaitrò to lớn trong đời sống kinh tế xã hội và văn hóa Việt Nam. Biển mang lạinguồn sống và in đậm dấu vết trong đời sống văn hóa của nhiều cộng đồng ngườiViệt, nhưng biển cũng tiềm ẩn nhiều tai ương, bất trắc.

Hiện nay biển và văn hóa biển cóvai trò mũi nhọn trong lĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hóa, đặc biệt là an ninhquốc phòng. Nhà nước chủ trương xây dựng Việt Nam thành một quốc gia biển, nhưngchúng ta chưa có một chính sách đắc dụng và hiệu quả trong việc xây dựng hìnhảnh quốc gia biển cho đất nước. Những chính sách được thực thi trong thời gianqua dường như tập trung đầu tư cho nguồn vốn và kỹ thuật để khai thác biển, màchưa chú ý đến việc xây dựng và bảo tồn một nền văn hóa biển, liên quan đến trithức, ứng xử và tâm thế của người Việt với biển. Cả nước chưa có một bảo tàngnào về nghề đi biển và văn hóa biển của người Việt Nam. Không thể chỉ lưu giữtruyền thống văn hóa biển trong kí ức của các cộng đồng dân cư duyên hải, màphải bảo tồn nền văn hóa ấy trong các bảo tàng quy mô và hiện đại do Nhà nướcđầu tư, trong các chính sách phát triển văn hóa do Nhà nước chủ trương. Muốn cómột "vị thế đại dương" cho quốc gia, trước hết cần phải bảo tồn nền "văn hóabiển cận duyên" hiện hữu trong cộng đồng nhưng đang đối mặt với nguy cơ mai một.

Những làng chài ven biển ngày mộtít dần, nhường chỗ cho những khu nghỉ mát 5 sao. Những chiếc thuyền đánh cá nằmbờ ngày một nhiều bởi những hiểm nguy do thiên tai và nhân tai luôn rình rậptrên vùng biển của Tổ quốc. Niềm tự hào về một truyền thống văn hóa biển, vềthành tựu khai thác và chinh phục biển của người Việt không được nuôi dưỡng,chăm sóc và trao quyền cho các thế hệ kế cận thì ước vọng về một quốc gia biểnsẽ khó thành hiện thực.

Theo Trần Đức Anh Sơn
Tuổi Trẻ