Tôi vẫn nhớ như in hồi nhỏ, ngàyTết, xúng xính áo dài, được cha dắt đi thăm bà con. Sau khi chào hỏi thưa gửiđầy đủ thủ tục, tôi luôn sà vào các bộ “liễn” (thực chất là các truyện tranh)được treo trên tường phòng khách, xem kỹ từng bức tranh, đọc kỹ từng lời chúgiải.
![]() |
| Tranh Tố nữ |
Bởi vì mỗi bộ liễn ấy đều kể mộtcâu chuyện rất hay, kèm với những hình ảnh rất đẹp. Mới vào tiểu học, mới đọcrành chữ, thấy ở đâu có chữ tôi cũng không bỏ qua. Ngay những khẩu hiệu hay têncác cửa hiệu, tên đường tôi còn đọc thuộc, huống gì những câu chuyện tràn đầynhân nghĩa, đạo lý kèm với những hình ảnh sống động, đẹp đẽ, vô cùng hấp dẫn củaloại “truyện tranh” dành cho mọi lứa tuổi này.
Nào là Tam quốc chí, Nhị thậptứ hiếu, Bát tiên đại náo Đông Hải, Mục Liên - Thanh Đề, Phạm Công - Cúc Hoa,Lâm Sanh - Xuân Nương... Nhà tôi cũng treo các loại liễn như thế. Rất ấntượng với tôi là ba gương mặt hoàn toàn khác biệt của ba anh em Lưu Bị - QuanCông - Trương Phi trong cảnh Đào viên kết nghĩa, hay trùng điệp núi đồi và xagiá tả tơi trong cảnh Quan Công phò nhị tẩu. Những cảnh rùng rợn dưới chín tầngđịa ngục, nơi bà Thanh Đề - mẹ đức Mục Kiền Liên bị đọa, với đủ thứ quỷ địa ngụcđang thi hành các hình phạt khủng khiếp: cưa hai nấu dầu, kéo lưỡi xé xác...khiến tôi sợ chết khiếp. Nhưng ấn tượng nhất vẫn là nàng Điêu Thuyền với gươngmặt buồn tuyệt đẹp, váy áo thướt tha đang cúi đầu van vái trước hương án bàydưới trăng, còn Vương Tư Đồ thì lấp ló nấp đằng xa với câu chú giải: “ĐiêuThuyền bái nguyệt, Vương Tư Đồ khảo sử liên hườn kế”. Một câu toàn chữ Hán,và dù lúc ấy chẳng hiểu ý nghĩa của nó, tôi vẫn cứ nhớ như in cho tới tận bâygiờ.
![]() |
| Tranh Vinh hoa - Phú quý |
Ngày Tết, các loại liễn thường sẽđược gỡ xuống, thay vào đó sẽ là loại liễn Tết, sắc màu rực rỡ, với những hìnhảnh tiêu biểu cho bốn mùa tám tiết. Loại tranh tứ bình này có khi là Mai - Lan -Cúc - Trúc, có khi là Tùng - Mai - Cúc - Trúc, có khi là Xuân - Hạ - Thu - Đông,cũng có khi là những nàng tố nữ Cầm - Kỳ - Thi - Họa... Nhưng dù là gì thì trongtôi vẫn tràn đầy một niềm vui khó tả: cùng với bộ liễn mới, tôi sẽ thêm mộttuổi, sẽ có quần áo mới, sẽ được đi chơi và được lì xì...
***
Cuối tháng 11 vừa qua, trong ngàycuối cùng ở Hà Nội, tôi đã tranh thủ đi đến làng tranh Đông Hồ. Cái làng tranhnổi tiếng thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, cách Hà Nội khoảng35 cây số, nằm bên bờ nam sông Đuống. Những bức tranh Đám cưới chuột, Mụcđồng thổi sáo, Mục đồng hiếu học, Vinh hoa - Phú quý, Thầy đồ Cóc, Gà đại cát,Lợn đàn, Cá chép, Đánh ghen, Hái dừa... mà sau năm 1975 mới nhìn thấy lầnđầu đã khiến tôi bị hớp hồn. Trong những màu sắc sống động, những hình ảnh ngộnghĩnh và ý vị ấy như chứa cả một cảm thức dân tộc, thật gần gũi với mọi tâm hồnViệt.
![]() |
| Tranh Lợn đàn |
Nếu ngày bé tôi thích những bộliễn đầy màu sắc và hình ảnh, mà không hề băn khoăn nó đến từ đâu (thực ra đóchỉ là những ấn phẩm văn hóa sinh hoạt bình thường), thì khi biết được tranhĐông Hồ được làm công kỹ thế nào, tôi lại càng trân trọng cái nghề dân gian đẹpđẽ, bồi đắp chiều sâu cho tâm hồn người Việt trước những làn sóng đua đòi.
Để làm ra một bức tranh, ngoàibản khắc từ gỗ cây thị, thì giấy và màu cũng phải được chăm chút tối đa. Giấy dóphải được quết điệp (vỏ con điệp nghiền nát trộn với hồ nấu từ gạo, nếp hoặcsắn) bằng chổi lá thông, phơi khô trước khi in. Màu sử dụng là tự nhiên: đen từthan xoan hay lá tre; vàng từ hoa hòe; xanh từ gỉ đồng, lá chàm; đỏ từ sỏi son,gỗ vang... Và tranh có bao nhiêu màu thì lại có bấy nhiêu lần in, lần phơi.
![]() |
| Tranh Đấu vật ngày xuân |
Từ mùa thu, người làng Hồ đãchuẩn bị cho mùa tranh Tết. Cả làng bừng lên vì màu giấy điệp: tất cả sân vườn,ngõ xóm, đường làng, triền đê, nóc bếp... đều được tận dụng để phơi giấy. Cảlàng rộn rực với việc làm tranh cho đến tận tháng chạp. Và chợ Tranh họp nămphiên với hàng triệu bức tranh đủ loại, đón khách từ khắp nơi lũ lượt đổ về, cảngười buôn tranh lẫn người chơi tranh, lẫn người đi hội làng tranh...
Đẹp là thế, hay là thế, quý làthế, vậy mà làng tranh Đông Hồ ngày nay chỉ còn được hai gia đình (nghệ nhânNguyễn Đăng Chế và nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam) sống được với nghề làm tranh, giữđược di sản tranh Đông Hồ. Tất cả những gia đình khác đã chuyển sang nghề làmvàng mã.
Giờ đây, tranh Đông Hồ chỉ cònđến với khách du lịch phương xa. Có thể một ngày nào đó, tranh Đông Hồ sẽ chỉcòn được thấy trong phòng khách của những người nước ngoài yêu văn hóa Việt.
Còn chúng ta thì mất đi một thúchơi vừa tao nhã vừa ít tốn kém: mỗi mùa xuân mới lại đi mua tranh Tết về treochơi, như trong thơ Tú Xương: Đì đẹt ngoài sân tràng pháo chuột/Om sòm trênvách bức tranh gà...
Theo Ngô Thị Kim Cúc



