Mặc dù quen biết nhau khá lâu,nhưng khi tôi đặt vấn đề viết về nghề đốt than ở làng Thọ Hạ thì anh Trần NgọcHuyên - Chủ tịch xã Quảng Sơn (Quảng Trạch (Quảng Bình)) chối bay chối biến.Thuyết phục mãi, anh mới đồng ý nhưng với điều kiện: “không nói xấu xã”.

Đến làng than

Chiếc xe máy cứ chồm lên rồikhựng lại mấy lần, cuối cùng mắc kẹt giữa hai thanh đường ray. Bí quá tôi đànhnhờ người khiêng qua. Bên kia đường sắt Bắc – Nam là làng Thọ Hạ, xã Quảng Sơn,huyện Quảng Trạch (Quảng Bình).

Nhà của Chủ tịch xã Huyên nằm sâutrong một con hẻm ngoằn ngoèo. Tiếp tôi bằng thứ nước được nấu từ lá rừng có vịngai ngái. Giải thích về sự “không tạo điều kiện” của mình, anh Huyên ái ngại:“Nói thiệt với chú, không phải tui sợ liên quan trách nhiệm là đã để cho dânphá rừng mà chỉ sợ khi viết báo lên rồi, kiểm lâm họ làm căng thì dân tui chếtđói”.

Tôi yêu cầu mục sở thị dân làngThọ Hạ làm nghề, anh lắc đầu: “Có ba điều mà yêu cầu của chú không thể thựchiện được: Thứ nhất, sáng nay trời đổ mưa nên dân làng không vào rừng; thứ hai,đường đi quá xa và vất vả; thứ ba là...”.

Anh ậm ừ mãi không nói. Sau nàykhi tiếp xúc với dân, tôi mới hiểu điều khó nói của anh, rằng: Nếu ai đó cho tôiđi theo mà Kiểm lâm phát hiện được thì coi như bỏ nghề.

Đường làng ở Thọ Hạ là những lốimòn, cây dại hai bên vướng cả vào chân người đi. Thấy chủ tịch xã và người lạvào nhà, chủ nhà đen nhẻm, gầy gò, chừng 40 tuổi. Ngôi nhà chừng 20m2, xây bằngbờ lô chưa tô trát, lợp tôn, không quạt điện, mặc dù giữa trưa nắng và chiếcchiếu chúng tôi ngồi cũng rách toác lòi cả nền đất.

Nỗi niềm nghề đốt than
Những cục than cuối cùng của anh Tươi chưa kịp bán.( Ảnh: H.N)

Nỗi niềm nghề than

Chủ nhà có tên Trương Văn Tươi,sinh năm 1975, học hết lớp 5 anh bỏ học theo cha vào rừng làm nghề đốt củi lấythan. Năm 23 tuổi (1998), anh gặp chị Nguyễn Thị Thường (người ở ga Tân Ấp -huyện Tuyên Hóa) cũng vào rừng lấy củi, thấy thích nhau, thế là thành vợ chồng.

Về làm dâu làng Thọ Hạ, vợ anhbắt đầu học nghề của chồng. Hai vợ chồng cứ thế lầm lũi trong rừng kiếm sốngbằng nghề đốt than. Sống với nhau được hai mặt con thì năm 2006 vợ anh đột ngộtra đi.

Kể đến đây anh Tươi ứa nước mắt,bùi ngùi nhớ lại: “Sau 4 tháng ở cữ, hôm đó vợ chồng tui cùng nhau vào rừngđốt than, đến tối mịt mới về tới nhà. Cho con bú xong, vợ tui kêu mệt không ăncơm rồi lên giường nằm. Sáng ra, nghĩ là vợ mệt nên tui một mình vô rừng sớm.Chiều tối, gánh 2 sọt than quay về thì thấy nhà đông nghịt người… Vợ tui ra đikhông lời trăng trối, không kịp nhìn mặt chồng. Sau này nghe các cụ trong làngnói, đàn bà non tháng mà làm việc nặng là như rứa”.

Sự ra đi đột ngột của người vợtrẻ khiến anh mất tinh thần. Suốt ngày vật vã bên nấm mồ của vợ, cả tháng anhkhông vào rừng. Thế rồi tiếng khóc đói cơm, đói sữa của hai đứa con thơ đã làmanh bừng tỉnh. Anh quay lại nghề cũ, dằng dặc những ngày dài lầm lũi trong rừngkiếm sống.

Đêm, dậy từ 3 giờ sáng, nấu cơmăn và gói thêm cho phần buổi trưa. Khoảng 4 giờ sáng thì lên đường. Đi miết, đimiết trên con đường mòn quen thuộc cho đến khi mặt trời gần đứng bóng thì tớinơi. Chặt 15 vác củi, mỗi vác nặng khoảng 50 kg, tập trung về địa điểm đã đượcchọn trước và bắt đầu đào lò.

Nói là lò, chứ thực chất là đàomột cái hố sâu chừng hơn nửa mét, rộng khoảng 3m2 rồi chất củi lên đốt. Vừa ăncơm trưa, vừa chờ cho những thanh củi cuối cùng bén lửa thì xúc đất đổ lên. Côngđoạn cuối là dùng cuốc xỉa cào cho đất và than trộn lẫn cho lửa tắt rồi nhặttừng cục than nóng hổi cho vào sọt. Gánh 2 sọt than về đến nhà cũng 7, 8 giờtối.

Anh Tươi tâm sự: “Vất vả thật,nhưng một ngày có 2 sọt than, ra chợ bán cũng được 60 ngàn. Gặp ngày may mắn thìcó tiền để trang trải, còn không, như trời mưa, hay các bác kiểm lâm “không vui”thì coi như một ngày công toi”.

Hỏi về lịch sử của nghề đốt than,ông Trương Văn Thuật, năm nay 71 tuổi (bố của anh Tươi) cho biết: Nghề đốt thanở làng Thọ Hạ có từ khi lập làng đến nay.

Theo ông, nghề đốt than cũng cóbí quyết riêng của nó. Để có được than tốt, phải chọn những cây gỗ chắc, kíchthước đều nhau, một phần khô, hai phần tươi và khi xếp củi phải thật dày nhưnglại thoáng để lửa cháy đều. Công đoạn dập lửa cũng phải chọn đúng thời điểm, nếukhông than sẽ bị già thì khi dùng than nhanh tàn, bị khói. Than bán được đắt hayrẻ là tùy thuộc nhiều vào công đoạn này.

Ông tâm sự: “Vợ chồng tui đẻđược 6 đứa con, thì cả 6 đều theo nghề ông cha để lại. Từ khi vợ thằng Tươi mấtlà tui phải ở nhà để giữ cháu. Xưa, một ngày đi được hai ba chuyến than, bữa niđi từ sáng đến tối mới được một chuyến. Đêm nằm cứ lo ngay ngáy, đời tui thìkhông nói làm chi, đời con, đời cháu sau ni không biết lấy chi mà sống. Rừng rúchặt lắm cũng hết”.

Hơn 12 giờ trưa, chúng tôi vàonhà chị Trần Thị Nghĩa. Gọi là nhà nhưng đúng hơn là một cái lều. Vừa đi rừngkiếm củi về, thấy khách, chị cứ loay hoay mãi không tìm ra chỗ để mời kháchngồi. Ngôi nhà bé tí, chỉ đủ chỗ để 2 chiếc giường sát nhau, áo quần, chăn mànbừa bộn. Đứng ngay bậu cửa, chị kể về cuộc dời mình.

Chị sinh năm 1967. Năm 1989 lấychồng người cùng làng. Sống với nhau được 10 năm, thì chồng chị lẳng lặng ra điđể lại cho chị 4 đứa con nheo nhóc. Nghề đốt than đã nuôi sống 5 mẹ con chị. Vànay, thì cậu con trai đầu và cô con gái thứ hai đã lớn và đi làm thuê, đủ nuôisống bản thân.

Chị nhớ lại: “Ngày anh ấy bỏđi mạ con tui cực lắm chú à, đứa đầu mới có 10 tuổi, còn con út mới được 2tháng. Tưởng không sống nổi, rứa mà mạ con tui vượt qua được nhờ nghề đốt than”.

Chia tay chị Nghĩa, trên đường đianh Huyên cho biết thêm: Quảng Sơn là xã miền núi, có 8 thôn với hơn 7.000 dân.Tỉ lệ hộ đói nghèo toàn xã chiếm 34,6%. Là xã miền núi, đáng ra thế mạnh phảidựa vào kinh tế rừng, nhưng dân làng đốt than hàng trăm năm nay nên chỉ còn lạitoàn đồi trọc. Xã cũng đã có chủ trương giao đất, giao rừng cho dân, nhưng làmgì thì cũng phải có vốn, quăng quật suốt ngày chưa đủ ăn lấy đâu ra vốn liếng màđầu tư vào rừng.

Anh Huyên chua xót: “Thọ Hạ cótrên 50% hộ đói nghèo và được xem là thôn nghèo nhất xã. Không nghèo răng được,trước mặt bị sông Rào Nan chia cắt, hai bên toàn đồi trọc, sau lưng thì đườngtàu, Thọ Hạ nằm kẹt giữa, đi lại còn khó khăn nói chi đến phát triển kinh tế.Bình quân đầu người cả xã là 300m2 đất trồng lúa.

Mà đã cực lại còn cực thêm,trên 50% diện tích canh tác của Thọ Hạ không chủ động được nước tưới, nhờ trờilà chính, có làm mà không có thu. Tìm nghề phụ cho dân thì xã không đủ năng lực,huyện và tỉnh cũng đang gặp khó khăn, vì hàng chục làng nghề truyền thống trongtỉnh đang phải đối mặt với sự mai một. Hiện Thọ Hạ có trên 100 hộ làm nghề đốtthan, ai cũng biết là phá rừng, là vi phạm lâm luật đó nhưng làm răng được, cấmthì dân lấy chi mà sống?”.

Có một điều mà khi chia tay chủtịch xã Huyên cứ năn nỉ là đừng viết lên báo, làm tôi cứ đắn đo suy nghĩ mãi.Rằng, một chuyến vào rừng của những người làm nghề đốt than ở đây phải “làmluật” thông đường, hoặc hằng tháng phải nộp xâu cho lực lượng giữ rừng. Ai đó mà“qua mặt các anh” thì đừng nghĩ đến chuyện đưa được hai sọt than về nhà.

Theo Hoàng Nam

 Nỗi niềm nghề đốt than